Ở đây mây núi, cây rừng
Nước non thanh sạch, cách chừng phồn hoa
Chim đèo nhắn, gió đèo ca
Du hồn mơ một giấc mơ khôn cùng...

Mấy vần thơ

Thư của Khôi Giang gửi cho bạn ở Hà Nội


"Bạn Càng ngày 16 tháng Tư năm 1936

Bằng ơi!

Hồi này anh bận phải không? Anh  mọi mệt chán nản nữa?
tôi tỉnh lắm kia đấy. Đọc văn anh và xem công việc ănh
ít lâu nay, tuy vẫn thấy vẻ hoạt đổng hăng hái của
tuổi trẻ nhưng tôi cũng đoán thấy những  giây phút uể
oải nó làm cho anh thấy những  công việc hay nhất cũng
không có nghĩa lý gì. tôi đoán hẳn không sai, vì cái khó
ấy thường là cái khó chung của bọn viết văn chúng ta,
tôi đã hiểu rõ và tôi cũng hiểu rõ anh nữa.

Vậy anh hãy nghe tôi bảo: gác công việc đấy, xếp quần
áo vào va li, những  quần áo đủ thay đội trong mấy hôm,
rồi trốn đi! tạm xa cái Hà Nội gió bụi chật hẹp của
anh đăm bảy ngày đi!... tôi xin mách anh một chỗ non
nước rất êm dịu, rất ân ái, rất nên thợ.. và dưới
đây là đường lối dẫn đến cái xứ thần tiên ấy.

Anh lấy vé chuyến xe lửa sớm đi Đồng Mở; tại ga anh
xuống, vào phố chợ hỏi thăm lối về Bạn Càng. Người
ta sẽ chỉ cho anh một dãy núi cao chắn ngang, nhưng anh
đừng ngại. Anh phải trèo lên trèo xuống ba cây số
đường núi: đối với anh khó nhạc thuộc, nhưng đã có
những  cảnh lạ mắt đủ làm ănh vui lòng. Bên mình anh là
một cái vực lớn toàn một màu um tùm râm mắt của cả
một rừng cây. Những tiếng ào ào không thôi, ran lên
hình như từ trong những  vừng lá im lặng... Đó là
tiếng thác nước chảy khuất dưới khe núi. Nhưng anh
đừng mất thì giờ tìm. Anh cứ đi và thế nào cũng
đến bên một khu cây lá mọc thưa, chỉ cúi nhìn cũng
thấy cả một khúc nguồn nước trắng phau hùng họ bang ra
giữa những  tảng đá lớn. Nếu đọc đường cứ phải
đứng lại mà ngắm thì không biết đến bao giờ ănh mới
thôi lưu luyến và chưa biết đến khi nào mới tới
nơi... Một đôi bướm, một đóa hoa rừng, những  tia
nắng vàng tươi lọt qua vừng cây xanh già, tất cả mọi
vật ở đây đều kỳ thứ hết!

Anh cũng sẽ gặp những  người  thổ qua lại đây. Họ sẽ
yên lặng giương mắt ngạc nhiên trông anh, có vẻ tự hỏi:

"Cái nhà ông mặc quần áo tây này ở đâu lại đến
đây. Mà sao lại nhìn chúng ta cẩn thận thế kia?" Vì
chắc thế nào anh cũng sẽ giương mắt nhìn họ. Anh nên
mỉm cười hay gật đầu đáp lễ nếu họ chào mình; sẽ
nhã nhặn đó rất làm vui lòng những  tâm hồn chất phác
ấy. Đến một chỗ đường núi mở rộng trên một đầu
đốc là anh đã đi được ngót nửa đường. Chỗ này
cây lá um tùm hơn, cao rậm hơn và lối đi cùng đỡ khó
nhạc hơn trước . Anh chọn  một mỏm đá mà ngồi nghị. Có
khát thì đến bên một vững lớn ở dưới một hốc
núi; nước ở đấy trong suốt như ngọc. Anh nằm sấp
xuống cỏ, nhúng môi tận nước mà uống và sẽ thấy cả
sẽ mát mẻ khoan khoái gội vào trong toàn thân...

Bốn con ngựa buộc trước  giậu một chiếc nhà tranh
gần đó, anh thuê lấy một; lẳng lặng mà lên yên rồi
cứ thắng đường mà tiến đị từ đây trở vào không
còn đốc nữa. Đi được hai cây số, anh ra khỏi núi đá
và bóng râm xanh của cây rừng. Gần thung lũng rồi. Hai
bên là những  cánh đồng ngô chạy xa tắp. Đồi đất
trừng điệp và phụng nhẵn ở phía trước , màu xanh dịu
hay vàng non, nổi trên chân trời hồng biếc, vì lúc đó
sẽ vào khoảng bốn giờ chiều. Vân Bằng ơi! trút bỏ sẽ
lo âu đi! trút bỏ cả tấm linh hồn phức tạp của người
văn minh nữa!... Anh đã tại một xứ êm đềm giản dị,
cảnh đẹp có một vẻ thanh bình thuần túy khác thường.

Anh sẽ được hưởng cái ngạc nhiên sung sướng của một
người  đang sống trong đời vật lộn bỗng tự dưng
bước tại một nơi non nước yên lặng, cổ kính như ở
đời thái lạc ngày xưa... trong không khí thanh khiết,
nhưng tiếng hát dẻo đang sẽ vẳng đưa lên nhẹ nhàng như
tia khói thoáng bay và nhiễm màu như lời cây cỏ. Anh sẽ
dừng ngựa lại, sẽ bâng khuâng để cho bao nhiêu cảm
tưởng, bao cảm giác đậm đà mới mẻ gội lên tâm
hồn... Và anh sẽ thấy mình ở bên một khu vườn quả
chín, bóng cây chen sít dưới những  điểm lưa thưa nắng
rọi như thêu hoạ.. Không, anh không mơ đâu!... Những
điều anh sẽ trông thấy kia là sẽ thực đấy!...

Hai người  con gái  ẩn hiện trong lá sẽ tiến đến
trước  mặt anh và sẽ hỏi anh một câu mà anh không hiểu
nghĩa. Họ không đợi đáp và sẽ đưa tay chỉ cho anh về
phía làng như đột nhiên hiện ra dưới thung lũng: một
nơi thôn đã nhỏ nhắn, mái tranh lác đác lẫn trong những
vùng mai trúc xanh già. Những tấm thảm vàng non êm mắt kia
là những  ruộng mạ, cái nguồn bạc lượn tồi tệ phía
rừng thấp kia là dòng suối, và đãi lụa hồng thắm vắt
ở chân đồi trước  mặt là con đường đất đi Bạn
Linh...

Anh sẽ xuống con đường đó, rẽ về phía tay trái, qua
một lũy mai lớn rồi rẽ về phía tay phải để lên cái
đồi ẩn ở phía sau. trên đồi, một lớp nhà tranh cao
rộng dựng theo kiểu mới, đứng đỏm đáng trong mầu
sương hồng tía của buổi chiều vàng. Chung quanh nhà, bức
rào trúc ngắn vây bốn bên nhưng có tính cách trang hoàng
hơn là để phòng giữ. Vòm cây thấy nhô sau nóc là hai
cây táo, và những  gốc đào uốn éo trước  của là thứ
đào muộn, còn nụ cho đến cuối xuân.

Anh cứ đẩy cổng mà vào vì cổng không bao giờ khóa,
cũng đừng lấy làm lạ khi không thấy một tiếng người
nào quanh mình. ở đây, mọi vật đều cẩn trọng im hơi
để chiêm ngưỡng bao tiếng rì rào thần thiêng của cảnh
trí... Anh lẳng lặng bước lên thềm, sẽ rén bước trên
những  cánh hoa nhưng gió hắt trước  hiên, và nhẹ nhàng
rẽ cái rèm trúc ngà buông trước  của. Đoạn trúc rèm
đụng nhau sẽ kêu lên từng tiếng giòn giã xinh xắn trong
giữa tĩnh mịch, và sẽ còn reo đổng như thế cho đến
lúc anh đã bước hẳn vào trong nhà.

Anh nên đứng yên, anh nên tĩnh tâm mà ngắm khắp mọi
nơi, sẽ thản nhiên kia là bạn tính của nhà này, nhưng là
sẽ thản nhiên thân yêu và đầm ấm.

Từ hai cửa sổ lớn căng the, ánh sáng hồng xanh đưa vào
như một làn âm nhạc yên lặng. Nhà rộng nhưng bài trí
đơn giản: một cái bàn mộc, hai ngăn sách áp tường,
một chiếc chõng mây ken và một chiếc giường trúc vàng
lờ mờ sau bức màn phơn phót xám. Hai cái ghế dựa bằng
tre kê bên cửa sổ để ngồi đọc sách vừa để ngắm
cảnh bên ngoài. trên một chiếc khác ngoài hiên sau, anh sẽ
thấy một người  mặc áo chàm, đang thanh thản nhìn xa
hoặc đang chăm chú suy nghĩ.

Người đó lúc ấy mới bước vào nhà, nhìn anh mỉm
cười và anh sẽ kinh ngạc nhận ra chính là Khôi Giang, bạn
anh, nhưng một Khôi Giang tươi tắn, sung sướng và khoẻ
mạnh hơn xưa, - nghĩa là hơn cái hồi gần đây còn cùng
anh làm báo ở Hà Nội.

Phải, tôi đây Vân Bằng ạ, tôi trong bộ y phục sơn đã
nó hợp với tính tình tôi hơn... Bởi vì anh vẫn biết,
đậu ở đâu, đầu làm việc gì, bao giờ tôi cũng giữ
trong huyết mạch của tôi cả cái khí chất mộc mặc cổ
sơ của nơi rừng núi.

Tôi sẽ kể cho anh nghe hết tâm sự tôi sau khi đã đưa anh
đi xem hết các cảnh lạ, cảnh đẹp, cảnh hùng vĩ hay mơ
màng ở chung quanh nhà tôi... tôi có thể tự phụ là
người  giầu có mà sung sướng ít ai bằng, vì tôi tự
cho mình là người  biết yên hưởng cái gia tài quý báu
của vẻ đẹp trong giời đất. Về đời sống vật chất,
tôi thành người  giản dị nên bao giờ cũng sung túc. Một
lớp nhà sáng, một tự sách, một sự tiền nhỏ, một khu
đất trồng hoa quả, vài ba con ngựa tốt; thế là đủ cho
tôi không thiết nhớ gì cảnh kiêu sa đã quyến rũ được
tôi bấy lâu nay. tôi định ở đây suốt đời để ca
ngợi, để thưởng thức, và để ghi chép lấy tâm hồn
của non nước ở trong tâm hồn tôi. Và cũng để yêu
đời trong sẽ yêu thương chân thật nữa.

ồ! tình ái ở thượng du! thuộc không còn bài văn nào
có những  lời đẹp đẽ trong trẻo hơn được! tôi hiện
sống quấn quýt với một người  thiếu nữ ở miền
này, một con chim ngàn chỉ biết có màu trời xanh riêng ở
đây, chỉ ca hát với ánh sáng ở đây và trong tâm hồn
chất phác kia chữ ái ân mới vẽ lên những  nét đê mê
và bao nhiêu ý nhị... tôi nghĩ lại những  ngày còn lăn
lóc trong đám bụi mù ở thành phố Hà Nội, tôi tưởng
đến những  lời sôi nổi, những  cánh tay khăng khít và
những  câu ước hẹn: bao nhiêu say đắm trong những  cuộc
tình duyên chóng tàn... Sao mà chắn chường, sao mà hững
hờ, giả dối thế ! tôi thấy tình cảm người  ta đều
là văn chương kiểu cách hết. tất cả những  vẻ đẹp
của lời nói, của câu tình tự, của đáng điệu mê mải
ấy, thuộc không bằng một tiếng thọ đài của cô nàng
lúc ngây lặng nhìn tôi. tôi hình như được thả tâm hồn
vào trong màu nước ngọc hồ là hai con mắt vô cùng ấy.

Tôi gặp nàng một buổi sáng trăng đầu hạ vừa rồi.

Lúc ấy tôi thận thơ trên bờ suối, đi ngược về phía
đồi nhà. Nàng đứng tắm ở một khúc suối lúc nào tôi
không hay, nên khi tôi vừa sục bước tại bên thì cả nàng,
cả tôi đều kinh ngạc. tôi chưa thấy vẻ đẹp nào lạ lùng
hơn thế. thân hình nàng vừa đầm dưới nước, ánh
trăng rớt xuống còn long lanh ướt đọng nước ở vai...

Nàng lùi vội vào sau một khóm cây và bắt đầu cười,
tiếng cười thẹn thùng nhưng cũng tinh nghịch.

Tôi còn gặp nàng mấy lần nữa, khi thì ở trên đồi
hái lá, khi thì ở bên cối gạo, khi ở trên các đường
làng. Chúng tôi quen nhau rồi thân nhau. Cái ánh sáng yêu
đương trong lòng tôi, nàng thấy rõ ở đôi mắt của tôi
và bằng lòng để tôi đón nàng về nhà tôi như một
đứa trẻ ngoan ngoãn. tôi mặc quần áo thứ Từ đấy và
không bao giờ nói tiếng Kinh với nàng.

Anh lên đây sẽ thấy cả cái dịu đằng của con chim xanh
ấy, anh sẽ được biết một tấm lòng đơn giản cao quý,
nhưng không bao giờ thấy ở dưới Hà Nội này. Nàng
hiểu tôi bằng thứ bạn năng sáng suốt của tình yêu và
tôi cũng đem sẽ thành thuộc thơ ngây ra yêu nàng như một
vị tiên tự. Ngoài những  lúc đọc sách và viết văn, là
việc bao giờ tôi cũng ham mê, tôi để cả thì giờ khác
để âu yếm nàng. Anh sẽ thấy cảnh tượng dí dởm của
hai đứa trẻ con nô đùa ở mấy ngọn đồi gần nhà, sẽ
được ngắm chúng tôi kề vai nhau, tôi vấn tóc cho nàng
rồi lại gỡ ra để nghe nàng hát những  khúc hát mông
mênh những  tình ngọt ngào hay thương nhớ.

Bây giờ là bốn giờ chiều. Nàng trông bóng hiên đã
biết đến giờ vào rủ tôi đi chơi như mọi bận. tôi
ngồi ở bàn giấy viết nốt cho anh bức thư đài này
để đưa về nhà báo của anh một chút phong vị gió ngàn
và để rủ anh lên đây mà nghỉ ngơi mươi hôm. Nàng thấy
tôi chăm chú, nên rón rén ngồi trên chiếc ghế gần
đấy, kính cận đạo mạo như trước  một việc tối
nghiêm trọng. tôi để mặc nàng ngồi yên, làm như không
để ý gì đến nàng, nhưng tôi đoán biết nàng đang đăm
đắm nhìn tôi, có lẽ nàng mỉm cười với tôi nữa"

Khôi Giang

Người chép lại: thế Lữ

Rút tụ tập truyện ngắn
Gió trăng ngàn, 1941.