Mẹ quí nhất cây bồ kết. Trước kia, nhà chưa trồng được cây, mỗi lần gội đầu, mẹ sai trẻ đi mua bồ kết, chỉ được một nắm bé xiù, chẳng biết ai gội, ai đừng. Sau này cây mọc cao rồi, quả sai chi chít, nhà dùng không hết, ai cần đến hỏi mua, mẹ đều biêù không. Chẳng những mẹ không nhận tiền mà còn mời hàng xóm vào nhà ngồi uống nước chờ, trong khi sai anh Thi lấy sào ra hái. Mẹ bảo của trời cho lộc, mình dư, chia bớt cho mọi người, cầm dăm ba đồng bạc, còn gì là tình làng, nghĩa xóm.

Mẹ đặt cái chõng tre dưới gốc cây bồ kết. Đó là giang sơn của mẹ quanh năm suốt tháng. Mẹ làm gì cũng ở đó, từ bổ cau, hong tóc, đến làm cỗ, đãi đậu. Tết nhất, soạn lá gói bánh, chọn thịt làm nhân, trộn nếp đỗ, mẹ đều tất tật làm ở trên chiếc chõng tre. Mùa hè, mẹ cũng chọn cái chõng làm nơi nghỉ trưa. Mẹ nằm lim dim nghe con cái đọc Kiều, Phạm Công Cúc Hoa, Nhị Độ Mai, hay Song Phượng Kỳ Duyên. Chuyện nào mẹ cũng thuộc, con cái cứ vừa đọc chữ đầu thì mẹ đã lâm râm đọc nối chữ sau. Nhất là Kiều, mẹ thuộc làu làu chừng chương một. Chẳng những đọc cho mẹ nghe mà có khi con cái còn bị mẹ hỏi đố. Mẹ bảo: chúng mày đọc Kiều, vậy chứ trong toàn truyện có được bao nhiêu câu trăm năm, có đứa nào nhớ không? Con cái ngẩn tò te cả lũ, mẹ mới khề khà trách: thế cũng đòi đọc Kiều. Rồi mẹ nhẩn nha lẩy

Trăm năm trong cõi người ta, mẹ đọc liền tù tì cả mười câu trăm năm thuộc lòng. Con cái phục sát đất. Có năm, bồ kết cho trái nhiều quá đỗi, hàng xóm dùng cũng chẳng xuể, thế là mẹ cho hái đem tặng các nơi phước thiện, hay đem bán rẻ, được đồng nào mẹ mua quà tất cho các con. Đứa nào cũng chỉ mong có thế, để lúc nào cũng được ân sủng từ mẹ ban cho. Năm nào bọn trẻ cũng mong cây lớn thêm, trái nhiều thêm, dù đứa nào tối đến thấy cây um tùm cũng sợ. Thảng hoặc mẹ có sai ai ra vườn lúc trời chập choạng là y như đứa này đùn đứa kia, hoặc giả rủ rê nhau cùng đi cho đỡ sợ. Năm cách mạng về, bộ đội chọn cây bồ kết làm đồn canh phòng. Một anh du kích được cho leo lên cây để theo dõi bước giặc đi, thấy gì lạ là báo động. Mẹ sợ chết khiếp, chỉ e nhỡ giặc phát giác, câu trái phá vào thì cả nhà chịu trận. Mẹ không tiếc cây bồ kết bị phá, mà chỉ e thân nhân trong gia đình ai có việc gì thì mẹ chua xót lắm thay.

Rồi du kích rút đi, mẹ chưa kịp mừng thì giặc lại kéo đến đóng đồn ngay trong xóm. Ngày đêm nhìn những cảnh bọn lính đánh trần trùng trục, râu ria xồm xoàm, lại có đứa đen thủi đen thui, mặt đầy vết cắt, răng cười trắng nhởn, thấy mà kinh. Mẹ suốt đời cứ lo, lo trời mưa trời nắng, lo gạo kém người thưa, giờ lại lo không biết lúc nào còn, lúc nào mất. Bọn lính lại hay lảng vảng trong vùng, đành rằng chưa nghe nói có sự va chạm với ai, song lối sống xô bồ đó, mẹ thấy không thích hợp.

Giặc đóng ở đó, tuy chưa xảy đánh nhau, nhưng dăm thì mười họa, giặc lôi ở đâu về, đủ thành phần già trẻ, bé lớn, trói giăng tay từng lớp, rồi đêm nghe tiếng la đau đớn, mẹ cứ ứa nước mắt thầm. Chín năm dài chịu đựng như thế, mẹ tưởng như cây bồ kết cũng hòa cảm với người. Mẹ trông lên cây, vẻ u sầu thấm đậm. Liền mấy năm cây ít cho trái, được quả nào thì lại quắt queo, chứ không mỡ màng như trước. Mẹ lẩn thẩn nghĩ cây cũng mang tâm trạng như mình, giặc đến nhà thì đến đá cũng phải đổ mồ hôi, suối cũng đâm nát mạch.

Ấy may rồi giặc cũng tan. Năm hòa bình, mẹ đã nghĩ từ nay sẽ sạch sành sanh cuộc đời ngang trái. Nào ngờ đâu trong vùng lại xảy ra những cảnh thâm thù. Người ngày nao bán dăm ba củ khoai, quả mướp cho vợ con lính ta phục vụ giặc, nay bị đưa ra xét xử vì thuộc loại tay sai. Nhà có ruộng bị qui này qui nọ, rồi đem ra đấu tố. Cái chõng tre sau vườn bị dẹp bỏ để trở thành nơi hài tội mỗi đêm. Bà con trong xóm có người đã phải quì gục ở đó để nghe mọi người phán xét.

Nạn nhân run sợ mười phần thì mẹ cũng lo đến bảy, tám. Mẹ không nắm được đầu đuôi sự việc, chỉ sợ mọi điều đi quá đà thì đâm mất tình người, nghĩa xóm bấy lâu. Căn nhà của mẹ lúc nào ồn ào vì các phiên xử, còn lại trở nên quạnh quẽ vô cùng. Bà con ai cũng tránh xa như sợ bị ám ảnh vào những phút giây căng thẳng mà họ đã từng phải chứng kiến.

Năm ấy trời làm cơn bão lớn. Mẹ đứng sau liêp cửa trông ra thấy vườn thốc tháo bay tung. Cây bồ kết chuyển ầm ầm, ngọn lay tít như có bàn tay khổng lồ nào nắm trên chóp vặt lia lịa. Cây ngả nghiêng như người say rượu, cành kêu lắc rắc như muốn xé khỏi thân. Lá thay nhau đổ muôn chiều, lết lê dài khắp vườn. Mỗi lần chớp đánh vung lên kèm theo là những tiếng sét nháng lửa, lá bồ kết quằn quại như những thây người bị nạn vẫy vùng.

Mưa liên tiếp hai ngày. Đến khi mưa ngưng, mặt trời cố len mình đứng dậy mà không nổi. Cái nắng chợt lóe ra lại tắt ngúm, nhờ nhờ như một vệt màu quét dở dang, nham nhở. Cây bồ kết xác xơ mất dáng, trông lụ khụ như người già. Gió thổi hơi nhiều mà cây chẳng thấy rung, y như tuổi già thiếu hơi thở. Mẹ thương cây bồ kết yêu dấu. Mẹ nhỏ những giọt nước mắt khóc cây quí của mẹ ngày xưa. Mới đó mà mẹ tưởng đã lâu lắm rồi cây với mẹ không còn gần cận. Cây mỏi mòn, mẹ mỏi mòn, ra ngẩn vào ngợ

Tóc mẹ hồi nao láng mượt nhờ màu bồ kết, giờ trông khô cong như rễ tre cằn. Mẹ cứ nhìn lên tàng bồ kết, không ra buồn mà cũng chẳng ra vuị Giá có thể ví thì ruột mẹ tầm tầm vò xé, y như những nhánh bồ kết tàn tạ sau vườn. Mẹ cho đặt cái chõng bên cạnh liếp, cứ ngồi đó nhìn ngọn cây. Những lượt lá đổ liên tục từ các nhánh bồ kết khô rũ, mẹ không hiểu đó có phải là dấu hiệu báo cây sắp tàn chăng.

Rồi những năm chinh chiến diễn tiếp nhau. Cái vùng bé nhỏ của mẹ thấm đẫm cảnh người khóc người vì mất mát. Làng có nhiều mảnh khăn tang trên đầu trẻ nhỏ và trên cả người già, phụ nữ. Chiến tranh gây đổ vỡ quá, người mất đã đành mà người còn cũng ngơ ngác nhìn nhau. Bom đạn chẳng chừa một nơi nào cả, từ thôn quê đến thành thị. Những lớp người gọi ra đi, đi mãi không thấy về, có khi tin đưa đến toàn là tin báo tử, dăm thì mười họa có người được về thì thân thể chẳng lành lặn ra sao.

Cây bồ kết cũng chung số phận. Địa phương không muốn giữ một tàng cây khô héo nên đã nhiều lần giục mẹ đốn bỏ. Mẹ cứ chần chừ ngày một ngày hai, kéo dài hẹn để mong giữ được cây thêm chút nữa. Mãi đến khi địa phương áp lực mạnh, mẹ mới nhờ người đẵn cây xuống. Ngày cây bồ kết bị hạ, mẹ nằm kịt trong nhà. Mẹ chẳng nói với con cái một lời, thậm chí mời mẹ dùng cơm, mẹ cũng kêu khó nuốt.

Phải mất mấy hôm cây mới chặt xong phần cành nhánh. Còn khoảng sát gốc lớn quá, người ta đành để lại, nằm chơ vơ đó như người cụt cả hai tay ngửa mặt nhìn trời. Mẹ đau xót khi nhìn cái chứng tích của thời gian dần dần phủ lên cây bồ kết cũ. Rồi một lần mẹ không chịu được nữa, mẹ ngã bệnh luôn. Bệnh không ra sao mà người mẹ sút giảm dần. Tóc mẹ bạc ra, da nhăn rúm, rồi mẹ mất. Cây bồ kết tiễn chân mẹ ra đồng trong cái dáng khẳng khiu thêm.

Từ đó cứ mỗi lần nhìn cây bồ kết, con cái mẹ bỗng thấy rất buồn. Nhớ đến mẹ, đứa nào cũng ứa nước mắt nghĩ ngày cây bồ kết còn sum suê. Nhưng mẹ thì không bao giờ còn nữa...

oOo