Rau muống là một trong những loại rau thông dụng nhất của dân Việt nên dù khó khăn đến đâu thì cuối cùng vẫn phải có được trên đất Mỹ. Nhưng không thiếu những loại chẳng thông dụng bao nhiêu mà người VN vẫn cố gắng bằng cách nào đó đem qua để cho giữa quê hương mới và quê hương cũ không còn bao nhiêu xa cách. Chẳng hạn như mồng tơi, rau đay, rau lang, bầu, bí, mướp, khổ quạ.. Bạc hà và đậu bắp là hai trong số những phụ phẩm không thể thiếu cho nồi canh cá nấu chua kiểu miền Nam, và chỉ cần một khoảng đất ẩm ướt góc tường hay trồng ngay trong chậu cũng đã đủ dùng. Hy vọng trong số 10 độc giả đọc bài này ít nhất cũng vài ba quý vị có trồng những cây ấy trong vườn.

Khoảng 7 năm trước, một lần tình cờ tôi bước vào một cửa hàng phở nhỏ bé ở ngay trung tâm St. Petersburg, Florida. Cô hầu bàn dân Cuba bưng ra một tô phở chỉ có vài mảnh hành lá. Đang muốn hỏi rau quế hay ngò gai mà chưa biết nói thế nào vì ông chủ đứng ở quầy cũng là người Mỹ da trắng, thì bà chủ quán từ trong bếp bước ra với một đĩa nhỏ trên có mấy cọng rau húng, vui vẻ gợi chuyện: "Thấy ông có vẻ người VN nên tôi đem rau thơm ra, trồng tại nhà đấy, ở đây ít khi mua được lắm. Vả lại khách của chúng tôi hầu hết là Mỹ không biết ăn rau thơm như người mình".

Gần đây đi ngang Moreno Valley, thành phố nhỏ thuộc Riverside County không chắc có tới vài chục dân Việt, bỗng nhiên tôi thấy lạc lõng có tấm bảng vỏn vẹn một chữ "Phở" giữa khu thương mại, và không khỏi bị tò mò thúc đẩy muốn vào coi thử. Bàn bên cạnh có mấy người lính mang quân phục Vệ binh Quốc gia California, tất cả đều đang vặt rau thơm bỏ vào tô một cách thành thạo. Như vậy nghĩa là những dân tộc khác đã thưởng thức quen mùi vị rau thơm VN rồi. Một số hàng ăn VN cũng từng cho biết món gỏi cuốn rất được nhiều người Mỹ ưa thích.

Hiện nay các loại rau thơm là nhu cầu thường xuyên trong cộng đồng người Việt và đã được cung ứng bởi một số nhà canh tác chuyên môn vượt trên phạm vi các mảnh vườn gia đình. Đối với các hàng ăn, rau muống có thể có hay không có, còn nhu cầu rau thơm là hàng ngày. Con đường "nhập cư" của rau thơm dễ dàng hơn rau muống, phát triển theo chiến thuật chiến tranh nhân dân hay vết dầu loang nên trong 100 nhà người Việt ít lắm cũng tới 90 nhà trồng một vài loại rau thơm.

Sự xâm nhập nhanh chóng của nhiều loại rau thơm VN thể hiện rõ ở chỗ hầu hết chưa có tên tiếng Anh, hay nếu có người đã đặt tên thì cũng chưa mấy ai biết. Sả có tên "lemongrass" vì từ lâu Tây phương đã dùng nó trong ngành hóa học dược phẩm hay mỹ phẩm. Loại cây này không phải do người Việt đưa vào Hoa Kỳ, có thể là di dân Ấn Độ hay một dân tộc Á Châu nào đấy đã đem đến, trước khi ở Mỹ có những tiệm bún bò Huế.

Còn nhiều loại rau thơm khác chưa có tên Mỹ và nếu nói tới chỉ có thể gọi chung là một loại lá dùng làm gia vị. Rau húng có tên "basil", bạc hà là "mint", và chỉ những nhà thực vật học mới biết rõ từng thể loại với những tên khoa học như "Ocimum basilicum", "Pycnanthemum". Nhưng húng quế, húng lủi, húng chó,... thì chưa thể nào nói cho người Mỹ hiểu được. Có người đã gọi dấp cá là "fish leaf", rau răm là "Vietnamese coriander", tuy nhiên đó mới là những sáng chế chưa được mấy ai nhìn nhận. Nếu kể thêm, không ít người sẽ ngạc nhiên về số loại rau cỏ mà dân VN đã đưa đến, gần hết những gì có ở VN nay đều tìm được ở Mỹ. Đó là ngò gai, rau ngổ, càng cua, tía tô, bạc hà, kinh giới, thìa là, rau má...

Một loại lá mà chỉ người ăn gỏi cá sống mới chú ý đến là đinh lăng bây giờ cũng có thể tìm được ở Mỹ. Còn lá mơ lông, người miền Nam gọi bằng một tên không thanh lịch lắm, thì dễ dàng mọc rất tươi tốt trong vườn của nhiều nhà người Việt khiến cho những dân nhậu thịt chó phải than thở rằng nó vô dụng ở đây. VN hóa Gần 10 năm trước khi rau quả VN tại địa phương hay nhập cảng còn hiếm, người Việt vùng tiểu bang Washington thường lái xe từ Seattle qua Canada đến phố Tầu ở Vancouver là nơi có đủ mọi sản phẩm gốc Á Châu. Trở về Mỹ, các cảnh sát biên phòng chỉ hỏi một câu theo thủ tục là có mang gì vào Mỹ không. Nhưng một vài lần họ nghi ngờ câu trả lời "No!" và khi được yêu cầu mở thùng xe thì thấy lủng củng nhãn, vải, chôm chôm, cóc, củ ấu cho đến đủ thứ loại đồ ăn khác và thế là từ đó sự kiểm soát trở nên gắt gao hơn. Bây giờ Vancouver vẫn còn là nơi đầy đủ loại nông phẩm Á Châu hơn đâu hết, nhưng người Việt từ Mỹ có qua chơi thì cũng chỉ tiêu thụ tại chỗ chứ chẳng cần mang về nữa.

Vả lại bên cạnh nhu cầu tiêu dùng, người Việt luôn luôn có một sở thích cao hơn, đó là tự trồng trọt, và việc có trong vườn một loại cây của quê hương là niềm kiêu hãnh. Vì sự du nhập có những khó khăn hoặc là một số thực vật tại Hoa kỳ có thể còn phong phú hơn đồng loại ở VN cho nên người ta chẳng cần tìm kiếm đâu xa, nhưng luôn luôn có khuynh hướng tìm cách lai tạo biến đổi cho trở thành gần gũi hay mang vẻ VN nhiều hơn.

Hoa đào có thể là một trong những trường hợp ấy. Tại Hoa Kỳ có đủ loại đào nhưng người Việt thích một cành đào ngày Tết kiểu quê hương hơn. Từ hàng trăm năm ở VN, làng Nhật Tân phía tây bắc thành phố Hà Nội nổi tiếng với những cành đào để bán trong dịp Tết. Mỗi năm sau khi cắt chỉ để lại một đoạn ngắn ở gốc, đến cuối mùa xuân những người trồng hoa đi tìm mua các cây đào nhỏ loại đào ăn trái có màu hoa nhạt hơn đem về tháp vào gốc cũ và năm tới sẽ có cành đào mới với sắc hoa vừa đủ đẹp. Theo cách tương tự, nhiều vườn ươm cây người Việt ở Mỹ gần đây đã có những cây hoa đào hợp với sở thích của khách.

Các nhà thực vật học không đồng ý với nhau về xuất xứ của ổi là từ Mỹ Châu hay Á Châu, nhưng ổi là loại trái cây nhiệt đới rất phổ biến ở Nam Mỹ. Đem hạt giống ổi từ VN đến là việc quá dễ nên người ta thích tìm đúng loại ổi được ưa chuộng như ổi xá lị trái lớn và ròn. Tuy vậy nếu đến một vườn ươm cây ở vùng Vista, trong 50,000 cây con tại đây muốn có ổi hồng hay ổi giống như ổi xá lị không có gì khó. Chẳng thể nào kiểm chứng một cây ổi mà những nhà ươm cây người Việt vẫn quảng cáo xuất phát từ đâu, duy có điều chắc chắn là nó đã được VN hóa và mọi người bằng lòng với thực tế ấy. Thanh long thuộc họ xương rồng vùng khí hậu sa mạc đang được phát triển trong cộng đồng người Việt có lẽ cũng lấy giống từ bản địa.

Cũng không thể phân định rõ một số cây trái là hoàn toàn VN hay Đông Nam Á và Á Châu nói chung. Tuy vậy dân Việt có khuynh hướng coi những gì là Á Châu gần gũi với mình hơn những gì gốc Âu Mỹ. Mận và mơ ở Mỹ lớn, ngon, nhưng người ta rất thích thú khi trồng được cây mận trái nhỏ như mận Đà Lạt. Nhãn và vải cùng loại táo Thái Lan hiện nay có ở nhiều nhà VN, cây chôm chôm măng cụt, na, mãng cầu, cũng đã thấy ở một vài nơi.

Là một xứ nhiệt đới, những loại hoa ở VN không phong phú bằng miền ôn đới nên người Việt phải tìm những giống tương đồng như mai, cúc và họ phong lan. Một số loại cây khác thì không thể nghi ngờ về gốc VN đích thực của nó. Bưởi Biên Hòa, mít tố nữ, mận Mỹ Tho, tầm duộc, vú sữa, hồng bì miền Bắc và dâu da miền Nam, hay là trái gấc chỉ có một công dụng độc đáo để nấu xôi cho đám cưới hoặc ngày Tết, thuộc trong những cố gắng đem giống từ VN qua trồng để có được tính cách quê hương ở nơi định cư mới. Cây cà, dù là cà pháo hay cà chén, mang cái tên Mỹ tùy tiện là "eggplant", chỉ có mặt trên đất Hoa Kỳ từ khi người VN đến.

Như vậy đến nay gần như tất cả mọi loại cây cỏ ở VN đã được cộng đồng người Việt trồng tại Hoa Kỳ. Có thể còn một vài loại chưa có hoặc sẽ không bao giờ có như dừa, sầu riêng, cóc, lý do vì khó mang giống đi hoặc gặp những phiền toái phức tạp nếu trồng những loại cây này.

Từ lâu, Bộ Nông Nghiệp Hoa Kỳ đã rất chú ý đến những chủng loại thực vật mà người VN đem đến. Một dự án nghiên cứu do trường đại học Georgia thực hiện cho bộ Nông Nghiệp, khởi sự năm 2001 và còn đang tiếp tục, nói rằng Quốc Hội Liên Bang khóa 101 đã cho phép sử dụng tài nguyên vào việc tìm hiểu, bảo toàn và trợ giúp sự phát triển phong phú của hệ thực vật Hoa Kỳ, đặc biệt hướng đến một trong những cộng đồng di dân mới là người VN. Một trong những mục tiêu được giải thích trong dự án là làm cách nào cung cấp cho các thế hệ thứ hai và thứ ba khả năng gìn giữ sự tươi đẹp của những loại thảo mộc mà cha anh họ đã đem đến. Còn đối với người VN ở hải ngoại, trong ý chí duy trì truyền thống văn hóa dân tộc bằng nhiều hình thức, cây trái rau cỏ đã có một phần đóng góp đáng kể vào sự thể hiện ấy.

oOo